Povest Mađarske / Magyarorszag tortenete / – deseti deo

Kralj Ištvan, osnivač države
Gezina politika izazvala je veoma žustro protivljenje među pristalicama starih
rodovskih sloboda i plemenske odvojenosti. Jedan deo poglavara plemena i rodova
– koji su za vreme pustolovnih pohoda živeli tako reći nezavisno – bojeći se za
svoju vlast, otvoreno se suprotstavio novom, takozvanom hrišćanskom knezu.
Najpoznatiji buntovnički vođa bio je Kopanj, sin – po paganskom običaju, do glave
obrijanog – „Ćelavog“ Zerinda, koji je, kao bliski rođak kuće Arpad, posle Gezine
smrti čak pretendovao na kneževski položaj. Ovaj poglavar iz Šomođa nije prezao
ni od toga da se lati oružja protiv mladog vladara. Ištvan ga je, međutim, uz pomoć
crkve i nemačkih ritera, pobedio i naredio da se njegovo telo raščereči na četiri dela,
kako bi delovi bili izloženi na kapijama Estergoma, Vesprema, Đera i Erdelja, kao
opominjući primer. Sličnu sudbinu doživeo je kasnije i moćni gospodar Moriškog
kraja, Ajtonj, koji – prema legendi o Gelertu – „nikako nije hteo da se pokori kralju
Ištvanu, uzdajući se u brojnost svojih vitezova i plemenite gospode“. Ištvanov
ujak iz Erdelja, Đula, videvši sudbinu Kopanja i Ajtonja, nije ni pokušao oružanu
pobunu – popustio je i s njim se pokorio i poslednji buntovni vođ.
Posle pobeda koje je postigao protiv buntovnih vođa, Ištvan se 1000. godine
krunisao za kralja. Skoro istovremeno sa susednom Češkom i Poljskom, i Mađarska
je postala feudalna kraljevina.
Ištvan je svoje kraljevstvo, već prema običaju toga doba, izvodio iz „milosti
božje“, ali su materijalnu osnovu njegove moći činili kraljevski posedi. Svoju vlast
je, osim na kneževsku imovinu, proširio i na posede buntovničkih vođa i na površine
bez gospodara, pa je čak potkresao i rodovske posede. Na taj način je neposredno
raspolagao sa više od polovine državne teritorije, iako je svoje pristalice i crkvu
veoma bogato darivao. Ova činjenica je olakšala teritorijalnu organizaciju zemlje.
Međutim, posle savladavanja buntovničkih vođa, plemenska samostalnost je
potpuno nestala, a plemena i rodovi su se raspali. (Zbog toga se u raznim delovima
Mađarske susrećemo sa toponimima koji podsećaju na imena nekadašnjih
plemena – Đarmat /Gyarmat/, Jene /Jenő/, Ker /Kér/, Tarjan /Tarján/ i dr.) Kralj
Ištvan je potom, umesto jedinica zasnovanih na krvnoj vezi, organizovao državu
na teritorijalnom principu i u skladu s tim stvorio takozvane kraljevske županije
(királyi vármegye).
Sistem županija kralj Ištvan je preuzeo posredstvom Slovena, iz ostavštine
Karla Velikog. Sama reč megye (županija) je slovenska i znači granicu, među (tj.
označava granicu, područje vlasti grada koji se nalazi u centru županije). Jedan deo
naziva županija je slovenskog (na primer, Nograd, Čongrad itd.), a drugi mađarskog
porekla (na primer, županije Solnok, Čanad, Sabolč itd. nose imena svojih prvih
župana).
Sistem županija je već u Ištvanovo vreme obuhvatio gušće naseljene teritorije
u zemlji. Pojedine županije su obuhvatale ne samo kraljevske posede, koji su bili
u većini, već i crkvene i svetovne veleposede i salaške posede slobodnjaka na
svojoj teritoriji. Upravni delokrug župana (comes), koji je stajao na čelu županije,
prostirao se do izvesne mere i na privatni posed. Kraljevski posedi u županiji služili
su delom za izdržavanje kraljevskog dvora, a delom za izdržavanje kraljevske
vojske u utvrđenim gradovima. Shodno tome razlikovala se i njihova organizacija.
Ljudstvom koje je opsluživalo kraljevski dvor upravljale su tzv. kurije – ekonomski
centri. Među službujućim ljudstvom različitog pravnog statusa bilo je ribara, lovaca,
konjušara, pastira, pekara, kolara, kovača, ćurčija, sokolara, glasnika, svirača itd.
Posebno su bili organizovani vojska i osoblje utvrđenih gradova. Privrednim i
vojnim poslovima grada upravljaju gradski kmetovi.
Uporedo sa organizovanjem feudalne države i sistema kraljevskih županija, išla
je i organizacija crkve. U njenom arsenalu su bile zastupljene metode ubeđivanja
i nasilja. Usledile su godine sporog prilagođavanja novoj veri, novim običajima,
moralnim normama i novom načinu života. Kralj je organizovao benediktinske
opatije (najčuvenija je bila u Panonhalmi, u blizini Đera), nadbiskupije u Estergomu
i Kaloči, a na više mesta biskupije (na primer, u Egeru, Đeru, Vespremu, Erdelju).
Kralj Ištvan dao je prednost zapadnoj, rimskoj formi hrišćanstva, ali bez nasilnog
onemogućavanja uticaja istočnog, vizantijskog hrišćanstva.
Kralj Ištvan, kao i ostali feudalni vladari toga doba, još nije imao stalnu
prestonicu – u najboljem slučaju imao je omiljena mesta boravka. Kraljevi su tada,
a to važi i za Ištvana, tokom većeg dela godine putovali po državi. Ištvan je odsedao
čas u jednoj čas u drugoj kuriji. Sa svojom mnogobrojnom pratnjom trošio je jedan
deo poreza u naturi i u međuvremenu delio pravdu velikašima i slobodnjacima u
okolini. U njegovoj pratnji bili su vojnici i velikodostojnici dvora, a među njima i
veliki župan i dvorski sudija (preteče župana i državnog sudije).
Uvođenje novog društvenog poretka bilo je skopčano sa mnogim teškoćama.
Privatna svojina, crkva, hrišćanski obred – sve je to bilo novo i za veliku većinu potpuno
strano. Zato je kralj hteo da i zakonima učvrsti privatnu svojinu zemljoposednika i
pravo slobodnjaka na poslednju volju, želeo je da i zakonom utvrdi crkvenu desetinu
(desetak) i naredio je da svakih deset sela sagrade jednu crkvu.
Na teškoće jasno ukazuje strogost kojom su se, na primer, nastojali širiti
hrišćanski običaji. Zakoni su, preteći strogim kaznama, propisivali da nedeljom
niko ne sme da radi nego da svi moraju ići u crkvu: „Ako neki sveštenik ili župan
ili neki drugi vernik vidi nekoga da nedeljom radi sa volovima, neka mu se oduzme
vo i neka se dâ gradskom stanovništvu da ga pojede. A sveštenici i župani neka
narede svim seoskim kmetovima da po njihovom naređenju svi idu u crkvu, stari i
mladi, muškarci i žene, izuzev onih koji čuvaju ognjišta“. One koji u crkvi „smetaju
drugima pričajući isprazne priče“ jedan zakon osuđuje na ponižavajuće proterivanje,
a ako su mlađi i neporočni, na bičevanje i šišanje kose. Prvi zakoni su, u stvari,
izražavali volju i namere kralja. „Zakonodavstvo“ se tada sastojalo u tome što je
vladar – pošto sasluša kraljevski savet sastavljen od biskupa i velmoža prisutnih tog
momenta na dvoru – dao da se na latinskom jeziku zapiše njegova naredba.
Dva zakonika kralja Ištvana, iako rađeni po stranim uzorima, ipak daju mnogo
podataka o tadašnjem društvu. Pada u oči oštra razlika između slobodnjaka i robova,
koji se smatraju predmetom svojine. Ali, upadljive su i razlike među slobodnjacima.
Čak i kazna za istovetno krivično delo izriče se po drugom merilu, zavisno od toga
da li je reč o pripadniku neposredne kraljeve pratnje, odnosno o njegovom lako
naoružanom vojniku, ili o običnom slobodnjaku. (U zavisnosti od svog društvenog
položaja, na primer, onaj ko ubije svoju ženu plaćao je 50, 10 odnosno 5 junadi. Za
ubistvo roba sledovala je samo naknada štete.)
Kralj Ištvan je svojim zakonima i oružanom silom, uz pomoć župana i biskupa,
pokušavao da ukoreni novi društveni poredak. Istovremeno je činio sve da odbrani
nezavisnost zemlje. Kada je 1030. godine nemački car Konrad II napao Mađarsku,
Ištvan je odbio napad. Kralj Ištvan je, dakle, ne samo stvorio feudalnu državu nego
ju je i odbranio. Stoga se on opravdano svrstava među najveće ličnosti mađarske
istorije.

Matyas Unger & Otto Szabolcs – Magyarorszag tortenete, Budapest: Gondolat, 1965

Ostatak knjige možete preuzeti sa download sekcije